Totempalen zijn alive and kicking, met het nieuwste exemplaar gesneden in 2026. Hoe kan dat? Een totempaal hoort toch thuis in een ver verleden, ergens aan de westkust van Canada en de VS? Niets is minder waar. Zelfs in Nederland verscheen in Zeist een totempaal.
Het beeld heet The Protector. De maker van het beeld is Sanford Williams, de opdrachtgever de ‘Mounties’ van Canada.
Op 13 mei 2026 werd in Nootka Sound, aan de westkust van Vancouver Island in British Columbia (Canada), een nieuwe totempaal ceremonieel ‘gewekt’. Het beeld heet The Protector. De maker van het beeld is Sanford Williams, master carver van de Mowachaht/Muchalaht First Nation. Hij hakte de totempaal uit een cederstam. De paal staat bij het politiebureau van de Royal Canadian Mounted Police in Nootka Sound.
The Protector is geen reconstructie van een historische paal. Het is een totaal nieuw kunstwerk dat een hedendaags verhaal vertelt. In de paal zijn een wolf, een beer en vijf menselijke figuren verwerkt. De vijf figuren staan voor de gemeenschappen en waterwegen die door het politiedistrict worden bediend: Gold River, Yuquot, Tahsis, Tsaxana en het omliggende watergebied. De wolf en beer verwijzen onder meer naar samenwerking, loyaliteit, moed en bescherming.
Dat maakt deze paal interessant. Niet alleen omdat hij nieuw is, maar omdat hij laat zien dat de traditie nog steeds springlevend is: alive and kicking.
Nieuwe verhalen in oud hout
Sanford Williams is niet de enige hedendaagse carver die nieuwe monumentale palen maakt.
Op 15 januari 2025 werd in North Cowichan/Duncan op Vancouver Island een nieuwe paal van de kunstenaar en carver Dylan Thomas opgericht. Thomas, afkomstig uit de Lyackson First Nation, ontwierp de paal voor het hoofdkwartier van de Royal Canadian Mounted Police. De ‘Mounties’ blijken dus een dankbare afnemer te zijn van de allernieuwste generatie totempalen.
Want: ook in dit geval gaat het niet om een kopie. Thomas vertelt in zijn beeld een verhaal over een mens die de Sxwuxwá’us, de Thunderbird, ontmoet en diens bovennatuurlijke krachten ontvangt. Tijdens die verandering neemt de mens zelf kenmerken van de Thunderbird over. Tussen de klauwen van de vogel verschijnt de Si’ńlhqi, de tweekoppige slang.
De paal staat daarmee midden in de hedendaagse wereld, maar spreekt een beeldtaal die generaties teruggaat.
Traditie al snijdend doorgeven
En in Haines, Alaska, werd in 2025 eveneens aan drie nieuwe monumentale palen gewerkt. Master carver Sgwaayaans TJ Young werkte daar samen met zijn apprentices James Hart en Rob Martin aan drie replica’s van oudere totempalen. Juist dat project is om een andere reden interessant: de traditie wordt er niet alleen voortgezet, maar letterlijk doorgegeven van meester op leerling.
Het zijn voorbeelden die het hardnekkige beeld van de totempaal als ‘oude Indianenkunst in het museum’ onderuit halen.
Geen universele ‘Indiaanse’ kunst
Overigens is het woord totempaal net zo min OK als ‘indianenkunst’.
Totempalen zijn geen algemeen verschijnsel onder alle Indigenous peoples van Noord-Amerika. De traditie is vooral verbonden met de First Nations van de Pacific Northwest en die van de Verenigde Staten en Alaska.
Daaronder vallen onder meer Haida, Tlingit, Tsimshian, Gitxsan, Nisga’a, Haisla en Kwakwaka’wakw. Het zijn verschillende volkeren, met verschillende talen, tradities, geschiedenissen en beeldtalen.
Ook bestaat er niet één universele betekenis van een totempaal.
Huispalen en herdenkingspalen
De palen kunnen verwijzen naar afkomst, families, clans, voorouders, historische gebeurtenissen of rechten. Ze kunnen als huispalen functioneren, een ingang markeren, een overledene herdenken of een belangrijke gebeurtenis vastleggen.
Het zijn dus geen houten afgodsbeelden.
De dieren en mythische figuren zijn verbonden met specifieke verhalen en familie- of clanidentiteiten. Een raaf betekent niet overal automatisch hetzelfde. Een beer staat niet simpelweg voor ‘kracht’. De betekenis ontstaat binnen de culturele context van een volk.
Dat maakt het begrijpen van een totempaal fascinerend.
Beeld in de walvis
Wie een monumentale paal bekijkt, ziet vaak dieren die bijna in elkaar lijken te schuiven. Een vogel draagt een menselijk gezicht. Een walvis bevat een ander wezen. Een beer wordt tegelijk een ander dier.
Dat is geen poging om de natuur realistisch af te beelden. Het is een ontwikkelde beeldtaal, met karakteristieke contourlijnen, ovale vormen, sterk gestileerde ogen en uitvergrote snavels, klauwen en tanden.
Ook het hout bepaalt de uiteindelijke vorm.
Een totempaal wordt uiteraard uit een boomstam gehakt. De kunstenaar werkt dus niet met een rechthoekig blok hout waaruit hij vrijelijk een beeld kan hakken. De ronde stam, de dikte, de lengte en de natuurlijke vorm van het hout bepalen mede het uiteindelijke beeld.
Een veel gebruikte houtsoort is Western red cedar, de reusachtige ceder die in overvloed langs de Pacific Coast groeit. Het hout is relatief zacht, licht en duurzaam en laat zich uitstekend met traditionele dissels en messen bewerken.
De grote revival
Dat deze kunstvorm vandaag nog leeft, is allerminst vanzelfsprekend.
De geschiedenis van de First Nations in Canada kent een lange periode van koloniale onderdrukking. Een berucht voorbeeld is het potlatchverbod, dat ceremonies van Indigenous gemeenschappen tussen 1884 en 1951 illegaal maakte.
Juist daarom is het verhaal van Mungo Martin (1881–1962), essentieel. Afkomstig uit de Kwakwaka’wakw-gemeenschappen ging deze houtsnijder in 1952 naar Victoria om historische palen in de collectie van het Royal BC Museum te restaureren. Maar hij bleef. Hij maakte nieuwe palen, werkte met familieleden en leidde nieuwe carvers op.
Totempalen zijn alive and kicking in Thunderbird Park in Victoria.
In 1953 bouwde Martin aan het Kwakwaka’wakw-huis dat tegenwoordig in Thunderbird Park staat. Voor de opening maakte hij samen met zijn familie een monumentale paal. De ceremonie rond de opening was bijzonder: het was de eerste legale openbare potlatch nadat het verbod was opgeheven.
De paal was bovendien niet simpelweg een monument voor Martin zelf. De figuren vertegenwoordigden verschillende Kwakwaka’wakw-groepen en hun voorouderlijke verhalen.
Mungo Martin werd daarmee een cruciale schakel tussen de oudere generatie carvers en de kunstenaars die na hem kwamen.
Zijn schoonzoon Henry Hunt werd na zijn dood hoofdcarver in het programma van Thunderbird Park. Vervolgens kwamen onder anderen Tony Hunt en Richard Hunt. Volgens het Royal BC Museum hebben leden van de uitgebreide Hunt-familie de traditie van generatie op generatie voortgezet.
De geschiedenis van de moderne totempaal is dus óók een geschiedenis van culturele wederopstanding.
Van replica naar nieuwe kunst
In de twintigste eeuw werden ook replica’s gemaakt van historische palen. Dat gebeurde onder meer in Thunderbird Park, waar Mungo Martin en Henry Hunt bestaande palen reproduceerden op basis van originele exemplaren en historische foto’s. Sommige daarvan werden teruggestuurd naar de gemeenschappen waar de oorspronkelijke palen vandaan kwamen.
Maar naast die replica’s ontstond opnieuw ruimte voor originele, hedendaagse ontwerpen.
De Carvers Honouring Pole van Johnathan Henderson en Sean Whonnock in Thunderbird Park is daar een voorbeeld van. De paal werd in 1999 gemaakt uit een cederstam die ongeveer 533 jaar oud was. De twee carvers verwerkten er hun eigen familiegeschiedenis in.
Deze paal markeert een waterscheiding. De maker keek niet alleen terug, hij voegde een nieuw hoofdstuk toe aan de ontwikkeling van de totempaal.
En dat is ook wat Sanford Williams in het jaar waarin ik dit schrijf, 2026, opnieuw doet.
Waar kun je totempalen zien?
Verschillende grote musea buiten het oorspronkelijke leefgebied hebben belangrijke historische collecties totempalen opgebouwd.
+ Het Royal BC Museum in Victoria is de meest voor de hand liggende plaats om te beginnen. Op het terrein ligt Thunderbird Park, waar monumentale palen en het gerestaureerde Wawadiťła-huis van Mungo Martin te zien zijn.
+ Museum of Anthropology – Vancouver Het Museum of Anthropology van de University of British Columbia beschikt over een grote collectie Northwest Coast art. De online collectie toont historische palen en modellen van onder meer Haida, Kwakwaka’wakw, Nisga’a, Coast Salish en andere gemeenschappen.
+ Canadian Museum of History – Gatineau Het Canadian Museum of History in Gatineau, tegenover Ottawa, bezit ook een belangrijke collectie monumentale kunst van de First Nations van de Northwest Coast. In de Grand Hall zijn grote houten werken te zien die de indrukwekkende schaal van deze kunst tot een ervaring maken.
+ In New York is de Northwest Coast Hall van het American Museum of Natural History ook nog interessant. De vernieuwde presentatie benadrukt nadrukkelijk de diversiteit van de Indigenous culturen aan de Northwest Coast.
Nederlandse totempaal
En dan nog een bijzondere voetnoot: ook buiten Canada worden nieuwe totempalen gesneden, los van de traditie van de westkust. Leden van de vereniging Guts en Klopper in Nederland maakten ieder voor zich van een los stuk stam cederhout een eigen persoonlijk beeld.
Totempalen zijn alive and kicking, zelfs in Nederland, zoals dit exemplaar gemaakt door Guts en Klopper (foto Tom Ligthart)
Dat werd soms een school vissen, soms een beeld met een boom, soms een vos. Ikzelf maakte een groep feestvierders in polonaise achter elkaar, waaronder ook een zeemeermin. Een ijzeren staaf door het hart van de stammen verbindt de afzonderlijke beelden tot een paal van zo’n twee meter hoogte. Deze Nederlandse totempaal kreeg een eerste publieke presentatie op de Walkart Markt in Zeist op zaterdag 22 augustus 2026.
Jan Bom, 30 augustus 2026
