Martin Puryear verbeeldt de sociale ladder als een eindeloze klim. Zijn houten ladder van bijna 11 meter wordt hoe hoger, hoe smaller. De titel Ladder for Booker T. Washington verwijst naar een van de eerste zwarte Afro-Amerikaanse leiders. Ook Puryear zelf is afkomstig uit de zwarte gemeenschap in de VS.
Martin Puryear verbeeldt de sociale ladder in zijn houten constructie Ladder for Booker T. Washington .
Hout is voor Martin Puryear (1941) nooit zomaar een materiaal. Hij kiest het zorgvuldig en bewerkt het met een bijna meditatieve aandacht. Zijn beelden zijn vaak handgemaakt, zonder zichtbare machinale ingrepen, ook al zijn ze soms monumentaal van schaal. De sporen van arbeid worden niet uitgewist, maar juist geïntegreerd in het eindresultaat.
Schaven, buigen, lamineren, stomen en samenstellen: Puryear gebruikt zowel traditionele als zelfontwikkelde technieken om hout zijn specifieke vorm te laten aannemen, zonder de natuurlijke eigenschappen ervan te verloochenen.
Een ladder van esdoorn en es
De huid van zijn sculpturen is vaak glad en gesloten, soms donker gebeitst of gepatineerd, waardoor het materiaal iets tijdloos en bijna archeologisch krijgt. Tegelijkertijd blijft de structuur van het hout voelbaar aanwezig. Nerven, spanningen en krommingen bepalen de vorm, alsof het beeld eerder ‘gevonden’ is dan gemaakt.
Zijn bekende ladder is gemaakt door twee soorten hout te verbinden: esdoorn en es. Het bestaat uit een smalle, hoog opgeschoten stam verbonden met stevige sporten. De gesplitste stam heeft zijn natuurlijke, grillige vorm behouden. De sporten zijn wel perfect bewerkt tot ronde spijlen. De ladder van 10,97 meter is bij de basis 58 centimeter breed. Aan de bovenkant is de laatste sport nog maar 3,2 centimeter. Een mensenvoet past daar niet meer op. De ladder is daarmee op het laatst ‘onbegaanbaar’ geworden. Ik vind het een prachtige vondst door natuurlijk gevormd hout in tact te laten en dat te combineren met op de draaibank gedraaide houten spijlen.
Als een Jacobsladder tot aan de hemel
In dit beeld Ladder for Booker T. Washington (1996) gebruikt Puryear hout om historische en politieke betekenissen op te roepen zonder expliciet verhalend te worden. De taps toelopende ladder verwijst naar sociale mobiliteit, maar ook naar de beperkingen daarvan. En niet te vergeten: de eindigheid.
Maar Puryear speelt ook een tweede spel met perspectief. Door de ladder ook nog eens aan vrijwel onzichtbare plastic draden op te hangen ontstaat een bijna Bijbels tafereel: als een zwevende Jacobsladder die tot aan de hemel rijkt. Puryear noemde dit zelf een ‘geforceerd perspectief’.
De symboliek is niet moeilijk te raden, door deze titel, die hij pas bedacht na voltooiing van het werk – dat deed hij overigens wel vaker. De associatie met Booker T. Washington — de Amerikaanse docent en leider — kan worden gelezen als een metafoor voor vooruitgang en ambitie onder moeilijke omstandigheden. Washington belichaamde in zijn tijd het ideaal van geleidelijke sociale en economische vooruitgang, ondanks grote maatschappelijke obstakels voor de zwarte bevolking.
Hij had zelfs de slavernij nog meegemaakt, als jong kind. Hij werd geboren in 1856, in de zuidelijke staat Virginia. Zijn moeder was tot slaaf gemaakt; zijn vader was vermoedelijk een witte man die op de plantage werkte. Washington was dus negen jaar oud toen in 1865, na de Amerikaanse Burgeroorlog, de slavernij werd afgeschaft. De ladder verwijst dus niet naar een abstract idee van vooruitgang, maar naar de letterlijke historische sprong van slavernij naar onderwijs, zelfbeschikking en maatschappelijke positie — een klim die Washington zelf heeft moeten maken, stap voor stap, onder grote beperkingen.
De ladder is te zien in het Modern Art Museum of Fort Worth in Texas, Verenigde Staten.
Opgeleid in Sierra Leone en Japan
Al met al behoort Martin Puryear tot de meest gerespecteerde Amerikaanse beeldhouwers van zijn generatie. De kunstenaar werd geboren in Washington D.C. en groeide op in een intellectueel en cultureel bewust milieu. Zijn vader was diplomaat, zijn moeder muzikant. Die combinatie van wereldgerichtheid en discipline zou zijn latere kunstenaarschap sterk beïnvloeden.
Na een studie aan de Catholic University of America en Yale University vertrok Puryear in de jaren zestig naar West-Afrika. In Sierra Leone werkte hij als vrijwilliger en leerde hij traditionele houtbewerkingstechnieken van lokale ambachtslieden. Deze ervaring bleek cruciaal: hier kwam hij tot de levenslange overtuiging dat conceptuele diepgang en ambachtelijke beheersing geen tegenpolen zijn, maar elkaar juist versterken.
Verborgen verbindingen
Na zijn tijd in Sierra Leone verdiept Puryear zich in Zweden ook in Scandinavische houttradities, wat zijn gevoeligheid voor vorm en materiaal verder heeft aangescherpt.
In Japan verdiepte Puryear zich ten slotte in Japanse houtconstructie en ambachtelijke tradities, met name in de manier waarop hout wordt samengevoegd zonder zichtbare verbindingen. De aandacht voor interne constructie en ‘verborgen logica’ in zijn sculpturen wordt vaak aan deze Japanse tradities gekoppeld.
Alleen al de aandacht voor ambachtelijkheid maakt Puryear iemand die een doorbraak forceerde: de kunstwereld keek -en kijkt- hier diep op neer, of beschouwt ambachtelijke vaardigheid als iets uit een ver verleden. Zeker na de Tweede Oorlog was abstractie de norm, ook in het kunstonderwijs. Het is een wonder dat de falende kunstbijbel Janson’s enige aandacht aan zijn werk heeft besteed.
Ook museum Voorlinden in Wassenaar toonde de formidabele ambachtelijke vaardigheden van houtkunstenaar Puryear.
Hoewel Puryear vaak wordt geassocieerd met minimalisme of postminimalisme, onderscheidt hij zich ook door zijn warme materialiteit. Waar minimalistische sculptuur vaak industrieel en afstandelijk is, blijft Puryears hout tastbaar menselijk. Het draagt sporen van tijd, arbeid en aandacht. Juist daarin schuilt de kracht van zijn werk: het verbindt formele abstractie met culturele herinnering en lichamelijke ervaring.
Martin Puryear leeft en werkt in de Verenigde Staten. Hij werd in 2019 geëerd met een grote retrospectieve in het Museum of Modern Art in New York. Zijn oeuvre laat zien hoe hout, mits met kennis, respect en verbeelding behandeld, kan uitgroeien tot een drager van stille maar diepe betekenissen. Museum Voorlinden exposeerde in 2018 ook werk van Puryear.
Samenvattend: Puryear dwingt de toeschouwer omhoog te kijken, maar onthoudt hem de mogelijkheid te klimmen — een sculptuur die ambitie toont zonder de belofte van vervulling.
Jan Bom, 26 januari 2026
