De Kus van Jeroen Henneman is een metershoge tekening in de ruimte. Naast het beeld staand lijken het twee dunne strips van roestvrij staal te zijn. Loop naar voren en de strips worden twee mensen die elkaar kussen. Henneman maakte het beeld ook als model in hout.
De Kus van Jeroen Henneman, een houten schaalmodel van het monument in Apeldoorn.
Juist dat moment van ontdekking maakt het werk bijzonder. Henneman wilde geen sentimenteel liefdesbeeld maken, maar een sculptuur die letterlijk ontstaat in het oog van de kijker.
De eerste versie van De Kus
In 1982 verscheen de eerste grote versie van De Kus bij het toenmalige hoofdkantoor van de Bijenkorf in Amsterdam-Zuidoost. Het beeld staat nu op het Anton de Komplein – nog steeds in Zuidoost.
Een grote en gewijzigde versie van De Kus werd geplaatst op het Stationsplein in Apeldoorn. Dit zeventien meter hoge werk was een huwelijksgeschenk van de stad aan de toenmalige prins Willem-Alexander en Máxima. Het beeld verwijst subtiel naar de kus op het balkon van het Paleis op de Dam tijdens hun huwelijk.
Vervreemdende betekenis
Jeroen Henneman (1942) behoort tot de meest eigenzinnige Nederlandse kunstenaars van zijn generatie. Als schilder, tekenaar, graficus en beeldhouwer ontwikkelde hij een beeldtaal die tegelijk licht, filosofisch en heel herkenbaar is. Abstract en figuratief tegelijk.
Zijn werk draait vaak om een verrassende verschuiving van perspectief: alledaagse objecten krijgen plots een poëtische of vervreemdende betekenis. Ik zag een ingelijste zwart-wit foto van een vuist die een houten bankje in het midden liet doorzakken, alsof het een Billy boekenkast uit de IKEA was.
‘Staande tekeningen’
Henneman werd in 1942 geboren in Haarlem en studeerde aan het Instituut voor Kunstnijverheid in Amsterdam. In de jaren daarna reisde hij door Europa en de Verenigde Staten. Zijn omzwervingen brachten hem in aanraking met uiteenlopende kunststromingen, van surrealisme tot dada. Invloeden van kunstenaars als René Magritte zijn in zijn werk voelbaar: niet in stijl, maar in de manier waarop gewone dingen niet langer lijken op wat ze zijn. Henneman begon als tekenaar en schilder, maar wilde uiteindelijk dat zijn tekeningen letterlijk de ruimte in stapten.
Het idee voor De Kus ontstond in 1975 uit een ander beeld, dat Henneman in Mexico maakte van zilverdraad.
Dat idee leidde tot zijn beroemde ‘staande tekeningen’: sculpturen die uit niet meer dan lijnen bestaan. Niet massa of volume staat centraal, maar de suggestie ervan. De lucht tussen de lijnen hoort net zo goed bij het kunstwerk als het staal zelf.
Henneman hierover in een interview met Koos de Wilt op internet: “Ik was altijd al op zoek naar de symbiose tussen tekening en object. Het begon met De Kus, die ontstond toen ik aan het werk was met een soldeerbout en zilverdraad. Al spelend ontstond iets wat op een kus leek. Ik zag het als een ruimtelijke tekening.”
De Schreeuw, ook weer een schaalmodel in hout uitgevoerd.
Hoewel ik De Kus zijn meest poëtische werk vind, werd Henneman in 2006 bij een nog groter publiek bekend met De Schreeuw. Hij maakte dit monument ter nagedachtenis aan de vermoorde schrijver en cineast Theo van Gogh. Dit beeld begint met het profiel van Van Gogh, maar eindigt na zeven lagen in een rauwe schreeuw. Zowel De Kus als De Schreeuw maken met een eenvoudige lijn een menselijke emotie zichtbaar.
Hout als tussenfase
Tussen tekening en uiteindelijk object last Henneman een ‘tussenfase’ in. Hij zaagt het ontwerp in het klein uit in hout, zoals De Schreeuw. Dit model van 50 centimeter hoogte is op zijn website te zien. Het is niet alleen qua formaat niet bruikbaar voor de openbare ruimte. Hout is bovendien ongeschikt om lange tijd in de buitenlucht te staan. Het zou snel vergrijzen en op den duur gaan rotten en vergaan.
Henneman gebruikt hout niet alleen voor het maken van modellen, maar ook als kleine beelden. Op de website van de designwinkel Wonderwood.nl staan er enkele te koop. Ook een houten werk met blanke klompen van een andere belangrijke Nederlandse kunstenaar, Mark Brusse, is via deze website verkrijgbaar: I meet You.
Jeroen Henneman gebruikt de figuurzaagmachine om zijn ideeën op papier driedimensionaal in hout te maken.
Iets van zijn werkwijze met hout laat Henneman zien in een mini-documentaire in de serie Hollandse Meesters. Op 11:50 minuten zie ik een figuurzaagmachine waar hij een grillige vorm uitzaagt, die hij daarna wit schildert. Pas bij heel goed kijken blijkt het een portret te zijn.
De Kus gaat over waarneming en verbeelding. Zodra de kijker de twee gezichten ontdekt, verandert staal plotseling in intimiteit. Dat vermogen om met minimale middelen een menselijke ervaring op te roepen, maakt Jeroen Henneman ook voor mij tot een van de meest bijzondere kunstenaars van Nederland.
Jan Bom, 18 mei 2026
