Michelangelo’s meesterlijke houten Christus sneed hij toen hij nog maar 18 jaar oud was, uit lindenhout. Zijn ‘Verloren Christus’ hangt prominent in de kerk Santo Spirito in Florence. De meester van de Renaissance sneed het beeld met menselijke lijken als voorbeeld.
De zachte gezichtsuitdrukking rond de mond maakt dit beeld tot een echte Michelangelo (foto Augustinian Community of Santo Spirito, Florence).
De titel van het beeld, ‘De Verloren Christus’, had beter anders gekozen kunnen worden. ‘De Hervonden Christus’ was beter geweest. In 1962 werd dit vroege meesterwerk teruggevonden, na eeuwenlang ‘kwijt’ te zijn geweest. Maar ‘verloren’ was het nooit.
Verstopt in de oude pastorie
Het was de Duitse kunsthistorica Margrit Lisner die het beeld in 1962 terugvond. Als deskundige op het gebied van kruisbeelden in Toscane, Italië, liep ze op een baaldag de basiliek van Santo Spirito binnen. Ze raakte aan de praat met de prior van de kerk, die vertelde dat er in de kloostergangen nog een kruisbeeld hing. Daar, boven de deur van de oude pastorie, hing het volledig naakte beeld. Lisner herkende onmiddellijk Michelangelo’s hand, ook al was dit een jeugdwerk.
Ook andere kunsthistorici bevestigden dat dit werk van niemand anders dan Michelangelo kon zijn.
Het beeld hangt nu prominent in de sacristie van de kerk. Het kan ondanks de beperkte afmetingen niet opvallender zijn. Niet aan een wand, maar midden in de ruimte, aan een lange stang van 20 meter die aan het plafond vastzit. Omdat het een klein beeld is, en zo naakt, maakt het een eenzame en kwetsbare indruk, alsof Christus is achtergelaten. Vergeten, wat een bijzondere associatie is voor een beeld dat zo lang ergens achteraf verstopt was – onzichtbaar voor het kunstminnende publiek dat naast de David nog meer werken van Michelangelo in Florence wil bewonderen.
Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni (1475 – 1564) is een kunstenaar in de lange rij van kunstenaars die hun eerste werken uit hout sneden. Het kruisbeeld van Santo Spirito is het enige bewaard gebleven houten beeld dat met zekerheid aan hem kan worden toegeschreven.
Michelangelo moet achttien jaar oud zijn geweest toen hij dit kruisbeeld maakte. Jong, maar zeker niet onervaren. Waarschijnlijk sneed hij de Christus in 1493, na de dood van Lorenzo de’ Medici in 1492 en voordat hij in 1494 naar Bologna vertrok.
Ontdekt door de’ Medici
Lorenzo de’ Medici was de ideale renaissancevorst: diplomaat, bankier, verzamelaar, machtspoliticus, beruchte vrouwenliefhebber en een van de belangrijkste beschermheren van de kunsten. Tegen het einde van de jaren 1480 had Florence nog maar weinig grote beeldhouwers over. Brunelleschi en Donatello waren al lang overleden, Verrocchio was kort daarvoor gestorven en Pollaiuolo werkte in Rome. Daarom haalde Lorenzo een veelbelovende leerling uit het atelier van Domenico Ghirlandaio: Michelangelo Buonarroti.
Lorenzo en zijn zoon Piero onderhielden nauwe banden met Santo Spirito. Vermoedelijk bracht een van hen Michelangelo in contact met de prior van de kerk, Niccolò di Giovanna. Deze schonk de jonge kunstenaar misschien wel het kostbaarste wat een beeldhouwer van menselijke lichamen zich kon wensen: onbeperkte toegang tot menselijke lichamen. Om nog duidelijker te zijn: doden. Lijken.
Michelangelo kreeg een kamer in het klooster, vlak bij de ziekenzaal. Daar bestudeerde hij botten, spieren en huid. Het was in die tijd al een praktijk die officieel verboden was, maar werd gedoogd. Uit dankbaarheid maakte Michelangelo voor de prior een kruisbeeld van lindehout voor het hoofdaltaar van de kerk.
Die voorgeschiedenis is belangrijk. Wat zijn Christus zo raadselachtig maakt, is de botsing tussen de tekenen van de dood – de gelige ivoorkleur van de huid, het bloed dat uit de wonden sijpelt, het haar dat als nat bruin zeewier samenklontert – en de bijna kinderlijke lichaamsverhoudingen: de smalle ribbenkast en de nog nauwelijks ontwikkelde spieren.
Sommige vreemde proporties zijn verklaard vanuit de oorspronkelijke plaats van het kruisbeeld boven het hoofdaltaar. Dat weten we dankzij Michelangelo’s eerste biografen, Ascanio Condivi en Giorgio Vasari. Ook is er een zestiende-eeuwse tekening waarop het kruisbeeld boven het oude koor is afgebeeld. Die tekening hielp ook bij het vaststellen van de authenticiteit van het werk.
Een andere reden: de Christus van Michelangelo lijkt in het niets op de kruisbeelden van zijn tijdgenoten. Ook oudere voorbeelden van Brunelleschi en Donatello zijn anatomisch overtuigender en beter geproportioneerd. Maar emotioneel zijn ze minder rijk. Michelangelo’s kruisbeeld roept tegelijkertijd verwarring, aantrekking, verdriet en ontroering op.
De eerste borsthaartjes
De Christus van Michelangelo is opvallend jong, met eerste borsthaartjes. Opvallend is het lange voorhoofd en de zachte vrouwelijke vormen rond de mond.
Anatomisch voldeed het beeld ook niet aan de normen uit die tijd. Het werd lange tijd als nog wat onbeholpen gezien, het werk van een nog jonge en onervaren kunstenaar. En wat waar is, is waar: Michelangelo hakte geen natuurgetrouwe, levensgrote Christus van vlees en bloed uit. In plaats daarvan creëerde hij een persoonlijke, bijna intieme religieuze visie.
Kunsthistorici vinden nu, zo schrijft The New York Times: in dit beeld komen tegenstrijdigheid, tederheid en mysterie samen – precies de eigenschappen die grote kunst zo waardevol maken. Vanuit dat perspectief is Michelangelo’s houten Christus niets minder dan volmaakt.
De Basilica di Santo Spirito is te vinden aan de Piazza Santo Spirito 30, 50125, Florence, Italië. Vanaf Ponte Vecchio is het ongeveer tien minuten lopen naar de basiliek.
Jan Bom, 15 juli 2026
