De Summeracademy in Val Gardena vraagt bijna het onmogelijke van twintig jonge kunstenaars. In twee weken tijd een beeld uit hout snijden betekent kei- en keihard werken. Stressen. Dat geldt zowel voor de deelnemers als voor hun begeleiders, de twee neven Aron en Gehard Demetz, Peter Demetz en Hermann Josef Runggaldier. Toch is het een walhalla.
De Summeracademy in Val Gardena, docent Aron Demetz helpt een van deelnemers.
Val Gardena is een walhalla voor wie van houtsnijkunst houdt. In alle dorpen van deze prachtige vallei zijn de winkels te vinden die van onder tot boven gevuld zijn met houten heiligen, engelen, crucifixen, Maria’s, maar ook met golfende clowns, elfjes en rozenknoppen.
Machinale toeristenbeeldjes
Elk dorp in Val Gardena telt toeristenwinkels, tot aan de nok toe gevuld met kitscherig aandoende houten beeldjes: van katholieke heiligen tot clowns.
Het lijkt niet heel erg druk te zijn in deze winkels, terwijl het toeristenseizoen in het Italiaanse Zuid-Tirol deze hete zomer toch in volle gang is. In het straatbeeld lopen er voortdurend mensen in professionele wandelschoenen voorbij, of fietsen op dure mountainbikes. De Dolomieten zijn niet alleen een geliefde wintersportbestemming. Zou het komen door het hoge kitschgehalte van de meeste beeldjes? Of omdat toeristen aanvoelen dat de beeldjes zo gelikt zijn, dat ze machinaal zijn gesneden? En alleen nog door mensenhanden van een onberispelijke verflaag voorzien?
Het is een grote zorg die leeft in Val Gardena. Ook omdat de meeste jongeren niet veel zin meer hebben om de eeuwenoude traditie van hun grootouders voort te zetten. Het is veel makkelijker geld te verdienen als skileraar of in een van de andere banen in de toerismesector.
De Summer Academy in Val Gardena in het ruime atelier van Aron Demetz.
En dat terwijl juist nu een hele generatie houtsnijders uit deze dorpen als Ortisei / Sankt Ulrich wereldfaam geniet. Vanuit de figuratieve traditie ontwikkelden ze ieder voor zich een eigen stijl en een eigen thematiek. Ze leveren hun bijzondere werk aan kunstgaleries in New York, Milaan en kunstbeurzen als Art Miami. Hun opmerkelijke werk levert artikelen op in de New York Times.
Maar de meesten van deze wereldtoppers zijn al stevig op leeftijd: de twee neven Aron en Gehard Demetz horen als vijftigers nog tot de jongsten. De ironie is dat zo kort na de wereldwijde doorbraak van de houtsnijkunst uit Val Gardena de gemeenschap zich grote zorgen maakt over de continuïteit van hun ambacht. Hoe het tij te keren?
Spotprijs van 400 euro
Zou een twee weken durende Summeracademy van elf werkdagen helpen? Val Gardena hoopt er wel op, want subsidieert deze activiteit flink, al negen jaar. Voor een spotprijs van 400 euro mogen elk jaar twintig geselecteerde kunstenaars onder leiding van Val Gardena-toppers leren hoe het is om te werken in natuurlijk materiaal: in lindehout maar ook in het heerlijk geurende Zilberholz. Deze bomen groeien hoog in de bergen, tot aan de boomgrens toe.
Het zijn veelal jonge mensen nog, nog studerend of zelfs docerend aan kunstacademies. Ze komen vanuit de VS en Polen overgevlogen voor deze unieke kans. Vanuit Nederland ondernam Boris Paval Conen de reis, een documentairemaker die tegelijk ook beelden snijdt die opmerkelijk goed passen in de traditie van Val Gardena. Hij zou er geboren kunnen zijn.
Een van de twintig deelnemers, met het resultaat na vijf dagen koortsachtig werken.
En zo klinkt op deze zomerse dag eind juli in het ruime atelier van Aron Demetz in de industriële enclave Pontives het geluid van houtbeitels en kettingzagen. Sommige deelnemers dragen zelfs oorkappen. Na een eerste week hard werken zijn al half voltooide figuren te zien, naast de maquettes van klei. Het is voor iedereen stressen.
Gehard Demetz, die zelf leraar was aan de houtkunstopleiding in Val Gardena, bekent dat hij na die eerste week bekaf is. “Je moet er heel snel achter zien te komen wat elke deelnemer wil. En dan de techniek overbrengen. Bijna iedereen hakt al snel te veel hout weg. Houtsnijden is nieuw voor de meeste deelnemers, die gewend zijn hun beelden juist op te bouwen, met klei.”
Mens als vertrekpunt
De Summeracademy houdt vast aan de ruim 300 jaar oude traditie van Val Gardena. Dat betekent dat de menselijke figuur het vertrekpunt is. Een skelet middenin de studio van Demetz dient als voorbeeld voor verhoudingen, houding, beweging en anatomie. Het staat koddig met de hand op het hoofd.
Maar het doel is niet alleen technische vaardigheid te ontwikkelen. De deelnemers worden uitgedaagd hun eigen beeldtaal te ontwikkelen en kritisch naar hun werk te kijken. Daarmee begint het beeld eigenlijk al voordat de eerste beitel het hout raakt. In de eerste vijf werkdagen (en een halve zaterdag) hangt de hal vol met een koortsachtige concentratie.
Gehard Demetz pakt de guts en ineens slaat de magie toe.
Er wordt gemeten en nog eens gemeten. Kloppen de verhoudingen nog? Een deelneemster doet tien stappen achteruit om op gelijke ooghoogte met haar buste te staan. Wanneer de wanhoop toeslaat pakken Gehard, Aron en de andere docenten de juiste guts en werken even mee. Het zijn momenten van magie: met een paar rake klappen is daar ineens de gewenste halslijn.
De deelnemers met beelden van bescheiden omvang komen het verst tijdens de Summer Academy.
Het meest verstandige lijken nog wel de vrouwelijke deelnemers die hun beelden bescheiden van formaat hebben gehouden. Zij komen het verste. Een menshoog figuur uithakken en fijn afwerken is in het tijdsbestek van de Summeracademy wel heel erg ambitieus. Het beeld moet mee naar huis, om daar zonder het toeziend oog van de Demetzen met de rasp en schuurpapier de gladde huid te maken, die de beelden uit Val Gardena zo karakteriseert. Het is de erfenis van een praktijk die ooit begon met het maken van poppen. Die uiteraard vrij van splinters moesten zijn.
Traditie en experiment
Het is voor Aron ook een kwestie idealisme, dat hij twee weken zijn atelier afstaat. Verdienen doet hij er niet op, zegt zijn neef. Hij vindt het internationale karakter van de Summeracademy belangrijker. De uitwisseling is niet eenzijdig: ook de deelnemers nemen ervaringen en ideeën mee. Zo ontstaat in zijn werkplaats een combinatie van traditie en experiment. De lokale beeldhouwkunst van Val Gardena is voortdurend aanwezig, maar niemand hoeft deze letterlijk voort te zetten.
Jan Bom, 15 augustus 2026
