Gregor Prugger opent zijn schatkist, hoog in de Dolomieten van Zuid-Tirol in Italië. In een eeuwenoude boerenschuur bewaart hij een leven aan ideeën: radicale en grensverleggende houtsnijkunst. Steeds meer liet hij de bomen zelf de vormen van zijn kunst bepalen. Prugger is daarmee de koning van het Dendroism: hij laat takken zelfs letterlijk hun verhalen op papier schrijven.
Gregor Prugger opent zijn schatkist, verborgen in een eeuwenoude boerenschuur.
Tot voor kort liep de zeventiger Prugger (1954) ’s winters nog twee keer per dag de steile bergweg op, hoog boven zijn woonplaats Ortisei in Val Gardena. Een wandeling van drie kwartier. Zijn geiten en twee ezels moesten toch eten? Tot de wandeling naar zijn Hof Pilat onmogelijk werd, na een knieoperatie. Hij moest zijn dieren verkopen, met pijn in het hart.
Ik ben een vrije vogel
Nu verlaat hij zijn zomerverblijf, dat sinds 90 jaar familiebezit is, alleen nog in een four wheel drive. Maar als zijn vrouw in de julihitte naar de zee wil, gaat hij niet mee. Hierboven, onder de scherpe pieken van de Dolomieten, vindt hij alles wat voor hem het leven de moeite waard maakt. Hier werkt hij nog steeds aan nieuwe kunstwerken, terwijl hij in zijn atelier het dal van Val Gardena overziet. “Ik wil vrij zijn”, verzucht hij, “ik ben een vrije vogel. Ik kan maken wat ik zelf wil.”
Gregor Prugger opent zijn schatkist en het eerste dat je ziet hangen is een ‘Jezusboom’: ‘Christ-Baum’ uit 2014.
Zon blakerde de hoge zware schuurdeuren bijna zwart. Wanneer Prugger ze opent, valt als eerste een kaal gestripte stam op, die aan het hoge dak is opgehangen. Aan het uiteinde van elke tak bevestigde hij onzichtbaar een Jezusfiguur, in de houding waarin de Romeinen hem aan het kruis nagelden.
Uniek en prachtig gesneden figuren, in de traditie van de houtsnijders van Val Gardena. Zo leerde Prugger het van huis uit, in de houtwerkplaats van zijn familie. Zijn grootvader was ook al houtsnijder, net als zijn overgrootvader. Maar na het doorlopen van de ‘Fachschule’ voor houtsnijkunst studeerde Prugger door en volgde de Kunstacademie in Florence. Een traditionele opleiding, maar Prugger ontworstelde zich al vroeg aan het namaken van klassieke voorbeelden.
Wenende Maria
Onder zijn ‘Jezusboom’ bewaart hij nog een beeld uit die tijd, een zelfportret. Het is een buste, maar een beeld met een twist: ‘Paura’ uit 1987. Gesneden uit Zirbe, de geurige pijnboom. De halfnaakte jonge Prugger kijkt de wereld indringend aan, met ogen van glas. Ook een oude traditie, maar een techniek die vooral werd toegepast bij beelden van Maria.
Het atelier van Prugger, met oude werktuigen die hij van ‘natuurlijke’ stelen heeft voorzien.
Prugger, vrolijk verhalend over de techniek: “Om dit te realiseren moet je het gezicht afzagen en de ogen van binnenuit uithollen. De glazen bollen met gekleurde ogen duw je in een laagje was. Zo kun je de ogen nog verstellen, zodat Maria je niet scheel aankijkt. Daarna plak je het gezicht weer op het achterhoofd. Maar ja, als zo’n beeld op een warme plek kwam te staan, smolt de was wel eens. Dan verscheen er soms een traan onder haar oog. Een wonder, dachten de mensen. Maria huilt, haha.”
Herdenking slachtoffers maffia
Van de ‘Jezusboom’ maakte hij in 2022 een nieuwe variant, die hij ‘L’Albero dei Tutti’ noemde -letterlijk ‘De boom van iedereen’. In plaats van Jezus bevestigde hij ditmaal 174 houten sculpturen aan de takken, die de slachtoffers van de Italiaanse maffia symboliseren. Hij maakte het kunstwerk dan ook ter gelegenheid van de herdenking van de aanslag op onder anderen de maffia-aanklager Giovanni Falcone in Sicilië, dertig jaar eerder..
Een pagina uit de New York Times toont vanuit grote hoogte de herdenkingsboom van Prugger in Palermo, Sicilië.
Prugger laat een ingelijste pagina van de New York Times zien, met een luchtfoto van de 15 meter lange boom. Hij is trots op deze internationale erkenning. Maar vertelt ook: “Toen de expositie voorbij was, bleken tientallen beeldjes van de takken te zijn afgesneden. Er werd verteld dat dit was gedaan door de nabestaanden van de slachtoffers, als aandenken aan hun geliefden. Dat zou mooi zijn, maar ik weet niet of het waar is.”
Een installatie van Prugger levert kritiek op het toerisme dat de idyllische wereld van Val Gardena aantast .
Tragedie en humor wisselen elkaar af in zijn reusachtige schatkist, een museum van zijn levenslange experimenten. Zo maakte hij een installatie waarvan de bovenzijde karakteristieke scherpe toppen van de Dolomieten toont. Maar onder dit gebergte hangt een volle koeienuier. Prugger: “Omdat het toerisme onze bergen uitmelkt.” Ernaast ligt een samengebonden bos met takken met ruw gesneden handen aan de uiteinden: ‘Syria’ uit 2015 . “Gemaakt voor alle slachtoffers uit Syrië die op weg naar Europa verdronken.”
Het silhouet van sneeuw
Opvallend ook zijn de vele houten reliefs die Prugger sneed, niet alleen van bergwanden, maar ook abstracter: van regen, van sneeuw. In het spectrum van kunst tot design neigen ze naar het laatste. Interieurontwerpers zouden er dolgraag meer werken. Zeer verkoopbare werken, maar Prugger zei zijn galeriehouder vaarwel. “Ik kan dan niet meer maken waar ik zelf zin in heb. De galeriehouder ziet wat goed in de markt ligt en zegt dan tegen mij: Je moet meer stoelen maken. Maar ik heb juist zin om een tafel te maken.”
Prugger bij een stam die hij van een prachtig reliëf van bladeren voorzag.
Zo blijft zijn kunstwerk ‘Prima di sbocciare’ uit 2012 in zijn schatkamer staan. Het is een manshoge doormidden gekliefde stam, die Prugger minutieus van een reliëf van bladeren voorzag. Zijn poëtische toelichting: “Omdat de bladeren, nadat ze zijn gevallen, elke lente weer terugkomen. Ze zijn ’s winters verstopt in de stam. Dat heb ik hier zichtbaar gemaakt.”
Zelftekenende takken
En dan toont Prugger een ander uiterste en een veel conceptueler werk: zelftekenende takken. Hout blijft reageren op zijn omgeving, ook nadat een boom is geveld. Door wisselingen in temperatuur en vochtgehalte krimpt het of zet het uit. Prugger maakte dit proces van beweging zichtbaar door aan het uiteinde van grillige takken potloden vast te maken. Nu, een paar jaar later, levert dit tekeningen van de beweging van de takken op.
Fascinerend. Een mooier voorbeeld van Dendroism is niet denkbaar. Prugger is voor mij de koning van het Dendroism, de kunsthouding die uitgaat van het verhaal dat bomen zelf vertellen. Nadat ik het idee achter Dendroism uitleg, knikt Prugger instemmend. Ja, dat beschrijft heel goed wat hij de laatste jaren in zijn werk doet.
Prugger maakte het leven van takken zichtbaar door ze tekeningen te laten maken.
Het is een overweldigende oogst van een leven van werken. Voordat Prugger een glas wijn inschenkt nog een vrolijke afsluiting. Hij toont een beeld en vraagt wat we hierin zien. Dat is tamelijk duidelijk. Het is een silhouet opgebouwd uit borsten. Toch?
Ooit een Madonna in de traditie van Val Gardena, nu een symbool van moederschap.
Prugger bevestigt het antwoord. Klopt. Maar wisten wij dat dit beeld ooit door zijn grootvader is gesneden? En toen nog duidelijk de Heilige Maagd Maria voorstelde, de Madonna? “Ik heb de betekenis van Maria wat verduidelijkt, als symbool van moederschap.”
We kijken op zijn terras uit over de vallei, diep onder ons. Een oude wandelaar is in een van de houten stoelen gaan zitten, die Prugger ontwierp. “Ik ken deze man. Hij klimt naar boven om hier het water uit de bergen te drinken. Daar wordt hij sterker van, zegt hij. Dat kan goed waar zijn. Hij komt elk jaar weer terug.”
De van takken gemaakte stoelen bieden een grandioos uitzicht over Val Gardena.
De zon schijnt. Het is stil. Het leven is goed. Zo jammer dat het eindig is. Wat zal er later met de ideeënschat van Prugger gaan gebeuren? Daar kan de kunstenaar niet mee zitten. “Een andere mooie eigenschap van hout is dat je jezelf ermee kunt verwarmen. In de kachel ermee, haha.”
Jan Bom, 17 augustus 2026
